KennisCafé over complottheorieën: het verslag

Afgelopen week schreven we meerdere artikelen over complottheorieën als voorbereiding op het KennisCafé van 27 oktober. Dat had hetzelfde onderwerp als thema. Maar wat is er nu besproken door de deskundigen? Een verslag door Thijs Wartenbergh!

“Met de komst van de sociale media is het complotdenken niet per se toegenomen, bepaalde denkbeelden worden wel sneller verspreid.”

Samenzwering

Dit was één van de conclusies die te noteren viel aan het eind van het Kenniscafé op 27 oktober. Jan Willem van Prooijen, sociaal psycholoog verbonden aan de VU en specialist op het gebied van complotdenken, was de eerste die onder leiding van Connie Franssen over dit onderwerp aan het woord kwam. Hij legde uit wat een complottheorie was: “Het is een samenzwering van kwaadwillende mensen, die plannen smeden en die zelfs aanslagen veroorzaken. De gedachte erachter is dat we situaties willen verklaren, de wereld willen begrijpen: wat gebeurt er om ons heen en wat is het doel ervan?”

Pearl Harbor

complottheorieënVan Prooijen stelt dat het complotdenken op zich niet toeneemt, de verspreiding ervan neemt door de populariteit van de social media echter wel groteske vormen aan. Tijdens de moordaanslag in San Bernadino van vorig jaar werden tijdens de klopjacht van de politie op de daders al de eerste hersenspinsels via onder andere Twitter gedeeld. De politie had de daders nog niet eens te pakken! Ter vergelijking: ‘pas’ (zeggen we nu) drie maanden na de aanval van Japan op Pearl Harbour in 1941 werden allerlei complottheorieën de wereld in geslingerd.

Fenomeen

In de jaren ’60 van de vorige eeuw was sprake van een hausse in het complotdenken na de moord op John F. Kennedy in 1963, eenzelfde opleving deed zich voor na 9/11. De laatste vijf jaar mag het fenomeen zich verheugen in meer aandacht. Van Prooijen: “Uit onderzoek komt vaak naar voren dat angst en dreiging vaak ingrediënten blijken voor de ontwikkeling van een complot. Je gelooft in iets en dat wordt bevestigd door het wereldbeeld. Iemand zegt dan al snel: ‘Anderen trekken aan de touwtjes’ of ‘Ze houden bewijs voor ons achter.’ Mensen met een politieke PVV- of SP-voorkeur zijn overigens gevoeliger voor complotdenken.” Over politiek gesproken: de presidentskandidaten Trump en Clinton werpen elkaar graag complotideeën voor de voeten. In totalitaire regimes gedijen het in de openbaarheid brengen van bepaalde negatieve eigenschappen van andere staatshoofden, c.q. landen goed. Dan komt het begrip ‘een hetze voeren’ al snel dichtbij.

Onderwijs

complottheorieënMargalith Kleijwegt, journalist en schrijver van ‘2 werelden, 2 werkelijkheden’, een verslag van een onderzoek naar de manier waarop docenten omgaan met gevoelige maatschappelijke kwesties (zoals de aanslagen op Charlie Hebdo en in Brussel en Parijs), gaf aan dat op scholen vooral bij leerlingen met een niet-westerse achtergrond de complottheorieën welig tieren. Zij brengen nogal eens naar voren dat ‘de zionisten en Amerikanen achter dat soort bloedige aanlagen zitten’. Hoe daarop te reageren door de docent? Ze pleit ervoor dat het uit elkaar houden van fictie en waarheid essentieel is. Dat voorkomt het uiten van allerlei ongefundeerde theorieën. “Dé waarheid bestaat niet, maar we kunnen er wel naar zoeken. Dat zijn we echter een beetje verleerd”, aldus Kleijwegt.

Angst en dreiging vormen een voedingsbodem voor complottheorieën.

Thriller

complottheorieënSchrijfster Jet van Vuuren, werkzaam in de nieuwe bibliotheek, leeft in haar boeken van complottheorieën. In haar thrillers (de negende ligt inmiddels bij de drukker, de tiende is in wording), legde ze uit, creëert ze het liefst personages die ontregeld raken door de dingen om zich heen. Hoe ingewikkelder het in elkaar zit, hoe beter, wat haar betreft. De aanleiding is soms een artikel in de krant. “Mijn gedachten slaan daarbij op hol. Stel je voor dat er dat en dat gebeurt, wat dan? Dat werk ik vervolgens uit in een verhaal”, aldus Van Vuuren. Fictie en werkelijkheid worden wel eens door elkaar gehaald. Terwijl het verhaal soms gebaseerd is op iets wat werkelijk heeft plaatsgevonden. Niets is zo erg als het dagelijks leven, kun je concluderen”, aldus Van Vuuren.

Leuk?

Het bedenken van een complottheorie heeft veelal een negatieve klank. Maar, kan zoiets ook niet gewoon leuk zijn, was een vraag van een van de toehoorders. Van Vuuren dook daar gretig op. “Zeker. Ik ben er elke dag mee bezig. Heerlijk.” En Van Prooijen: “Ik denk dan aan schrijver Dan Brown. Die heeft al heel wat mysterieuze en fascinerende boeken, denk aan ‘De Da Vinci Code’, voorzien van robuuste complotgedachten gepubliceerd.”